بعضى غير كامل . و كامل آن بر سه قسم است : يكى عظمى ، و آن اجتماع جميع افراد ناس است در معمورهء زمين ، و دوم وسطى ، مثل اجتماع امّتى در جزوى از معمورهء زمين ، سوم صغرى ، مانند اجتماع اهل يك شهر در جزئى از مسكن يك امّت . و اجتماع غير كامل ، مانند اجتماع اهل ده و اهل محلّه يا كوچه يا خانه . و فرق آن است كه قريه مثل خادم مدينه است و محلّه جزء آن است و كوچه جزء محلّه است و خانه جزء كوچه است ، و جميع اهل مداين و مساكن امّتها اجزاء اهل معموره‌اند . و خير افضل و كمال اقصى رسيده مىشود به مدينهء فاضله و امّت فاضله كه همه شهرهاى آن امت اعانت مىنمايند يكديگر را بر نيل غايت حقيقيّه و خير حقيقى ، نه در مدينهء ناقصه و امّت جاهله كه در رسيدن به شرور يكديگر را اعانت نمايند . پس مدينهء فاضله به بدن تام صحيحى شباهت دارد كه همهء اعضاى آن در تتميم حيات يكديگر را معاونت مىكنند ، و در آن اعضا يك عضو رئيس است كه قلب است ، و مراتب قرب اعضاء ديگر به اين رئيس متفاوت است ، و براى هر يك از آنها قوّه‌اى هست كه به آن قوّه فعلى مىكند كه غرض آن عضو رئيس به آن تمام مىشود ، و بعضى بىواسطهء عضوى ديگر و بعضى به واسطه ، يعنى افعال ايشان بر طبق غرض اعضائى است كه بىواسطه خدمت رئيس مىكنند ، و اينها در مرتبهء ثانيه واقعه‌اند . و بعد از اين اعضائى هستند كه فعل مىكنند بر مقتضاى غرض اعضائى كه در مرتبهء ثانى واقع‌اند . و بعد از اين اعضائى هستند كه فعل مىكنند بر مقتضاى غرض اعضائى كه در مرتبهء ثانى واقع‌اند و آنها در مرتبهء ثالثه واقع‌اند . و همچنين تا آنكه به اعضائى مىرسند كه خادمند و بر هيچ عضو رياست ندارند . و همچنين اجزاى مدينه به حسب فطرت و طبايع مختلف‌اند و در هيئات متفاضل ، به حسب عنايت بارى تعالى بر بندگان خودش ، و به حسب وقوع ظلالى از نور صفات عليا و اسماء حسناى او بر عباد و بلادش ، مثل وقوع ظلال صفات نفس ناطقه و اخلاق آن بر خلايق بدن و بلاد آن از قوى و اعضاء . پس در مدينهء انسان واحدى هست كه رئيس و مطاع است و ديگران در قرب به آن متفاوتند ، و براى هر يك هيأتى و ملكه‌اى هست كه به آن فعل مىكند كه مقصود رئيس به آن منوط است و اين گروه اوّل مراتب‌اند ، و بعد از ايشان گروهى ديگراند كه بر طبق مقصود اين گروه فعل مىكنند . و همچنين اجزاء مدينه مترتّب است تا آنكه منتهى مىشود به اجزائى كه خادمند و